نکول در قرارداد اختیار معامله چیست؟
در بازار اختیار معامله، هر قرارداد دو طرف دارد: خریدار اختیار و فروشنده اختیار. خریدار در ازای پرداخت وجهی به نام «قیمت اختیار» یا «پرمیوم»، حق انجام معامله در آینده را به دست میآورد؛ در مقابل، فروشنده اختیار در صورت اعمال قرارداد، موظف به انجام تعهد خود است.
اگر در زمان سررسید و پس از تخصیص، فروشنده نتواند تعهد خود را انجام دهد، اصطلاحاً نکول قرارداد اختیار معامله اتفاق میافتد.
نکول در بازار اختیار معامله ایران موضوع مهمی است، زیرا ممکن است تعهد فروشنده به تحویل سهام یا تأمین وجه نقد مربوط باشد و در صورت انجام نشدن تعهد، سازوکار تسویه و جریمه نکول فعال میشود.
نکول فقط مخصوص اختیار خرید نیست
یکی از برداشتهای اشتباه درباره نکول این است که تصور شود نکول فقط در قراردادهای اختیار خرید (Call) اتفاق میافتد. در حالی که فروشنده اختیار فروش (Put) نیز میتواند نکول کند.
تفاوت این دو در نوع تعهد فروشنده است.
نکول در اختیار خرید (Call)
در اختیار خرید، خریدار اختیار دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال مشخص خریداری کند.
اگر خریدار قرارداد را اعمال کند و قرارداد به فروشنده تخصیص داده شود، فروشنده اختیار خرید باید دارایی پایه را مطابق شرایط قرارداد تحویل دهد.
بنابراین اگر فروشنده Call سهام لازم برای ایفای تعهد را نداشته باشد، ممکن است نتواند تعهد خود را بهصورت فیزیکی انجام دهد و مشمول فرآیند نکول شود.
بهصورت ساده:
فروشنده Call → تعهد به تحویل دارایی پایه
نکول در اختیار فروش (Put)
در اختیار فروش، خریدار اختیار دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال مشخص به فروشنده اختیار بفروشد.
بنابراین پس از اعمال و تخصیص قرارداد، فروشنده Put باید وجه لازم برای خرید دارایی پایه را تأمین کند.
اگر فروشنده Put وجه لازم برای ایفای تعهد را نداشته باشد، او نیز میتواند در وضعیت نکول قرار گیرد.
بهصورت ساده:
فروشنده Put → تعهد به تأمین وجه برای خرید دارایی پایه
بنابراین پاسخ کوتاه این است:
بله، اختیار فروش نیز میتواند نکول داشته باشد.
خریدار اختیار نکول میکند؟
نکته مهم این است که «اختیار داشتن» با «تعهد داشتن» متفاوت است.
خریدار اختیار، حق اعمال قرارداد را دارد و الزام ندارد که حتماً از این حق استفاده کند. تعهد اصلی در زمان اعمال و تخصیص، متوجه فروشنده اختیار است.
به همین دلیل، در بحث نکول تعهدات ناشی از اعمال، تمرکز اصلی بر موقعیت فروش (Short Position) است.
بهطور خلاصه:
موقعیتامکان نکول تعهدخریدار Call | خیر
خریدار Put | خیر
فروشنده Call | بله
فروشنده Put | بله
بعد از نکول چه اتفاقی میافتد؟
در صورت عدم ایفای تعهد، قرارداد مطابق سازوکارهای تعیینشده برای نکول، به سمت تسویه نقدی میرود.
به این ترتیب، عدم توانایی فروشنده در تحویل سهم یا تأمین وجه، باعث نمیشود تعهد او بدون پیامد باقی بماند.
در کنار تسویه نقدی، برای نکول نیز جریمه در نظر گرفته شده است.
مبنای محاسبه جریمه و نحوه تسویه باید بر اساس آخرین دستورالعملها و اطلاعیههای اجرایی بورس و شرکت سپردهگذاری مرکزی در زمان سررسید بررسی شود؛ زیرا جزئیات اجرایی این فرآیند ممکن است در مقررات و اطلاعیههای جدید تغییر کند.
جریمه نکول چگونه محاسبه میشود؟
در اطلاعیههای اجرایی اخیر بازار اختیار معامله، جریمه نکول بر مبنای ارزش قرارداد بر اساس قیمت مبنای دارایی پایه محاسبه میشود.
بهصورت ساده میتوان ارزش مبنای قرارداد را چنین در نظر گرفت:
ارزش قرارداد = قیمت مبنای دارایی پایه × اندازه قرارداد × تعداد قراردادهای نکولشده
و جریمه نکول نیز برابر با درصد تعیینشده از این ارزش است.
در اطلاعیههای اجرایی اخیر، این درصد ۱ درصد اعلام شده است.
برای مثال، فرض کنیم:
- قیمت مبنای سهم: ۵۰۰۰ ریال
- اندازه قرارداد: ۱۰۰۰ سهم
- تعداد قراردادهای نکولشده: ۱۰ قرارداد
ارزش مبنای قرارداد برابر است با:
۵۰۰۰ × ۱۰۰۰ × ۱۰ = ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
اگر جریمه ۱ درصد باشد:
۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۱٪ = ۵۰۰٬۰۰۰ ریال
بنابراین جریمه نکول در این مثال ۵۰۰ هزار ریال خواهد بود.
توجه: برای محاسبه واقعی در هر سررسید، باید به اطلاعیه اجرایی همان قرارداد و مقررات جاری مراجعه کرد.
چرا نکول برای فروشنده اختیار اهمیت دارد؟
فروش اختیار معامله معمولاً با دریافت پرمیوم همراه است و همین موضوع ممکن است باعث شود ریسک تعهد فروشنده کمتر از واقعیت تصور شود.
اما فروشنده اختیار پس از تخصیص قرارداد، دیگر صرفاً یک دریافتکننده پرمیوم نیست؛ بلکه در برابر خریدار تعهد مشخصی دارد.
برای مثال، فروشنده یک Put باید در صورت اعمال و تخصیص، منابع لازم برای خرید دارایی پایه را در اختیار داشته باشد.
بنابراین فروشنده Put باید علاوه بر بررسی پرمیوم دریافتی، به وجه موردنیاز برای ایفای تعهد و ریسک نکول نیز توجه کند.
در طرف مقابل، فروشنده Call باید امکان تأمین دارایی پایه برای ایفای تعهد را در نظر بگیرد.
یک مثال ساده از نکول در اختیار فروش
فرض کنیم سرمایهگذاری یک قرارداد اختیار فروش را بهصورت Short Put فروخته است.
در سررسید، قرارداد اعمال شده و موقعیت او تخصیص پیدا میکند. طبق شرایط قرارداد، او باید دارایی پایه را از دارنده Put خریداری و وجه مربوطه را پرداخت کند.
اگر وجه لازم برای انجام این تعهد را نداشته باشد، نمیتواند تعهد را به شکل فیزیکی انجام دهد.
در این شرایط، فرآیند نکول و تسویه مربوط به آن اجرا میشود و فروشنده علاوه بر آثار ناشی از تسویه نقدی، مشمول جریمه نکول نیز خواهد شد.
این موضوع نشان میدهد که فروش Put بدون در نظر گرفتن نقدینگی موردنیاز برای سررسید، صرفاً یک استراتژی دریافت پرمیوم نیست؛ بلکه همراه با تعهد مالی مشخص است.
نکول چه تفاوتی با زیان معامله دارد؟
نکول را نباید با زیان عادی یک معامله اختیار اشتباه گرفت.
ممکن است فروشنده اختیار در یک معامله زیان کند، اما تعهد خود را بهطور کامل انجام دهد. در این حالت نکولی رخ نداده است.
نکول زمانی مطرح میشود که فروشنده پس از تخصیص قرارداد، تعهد مقرر را انجام ندهد.
بنابراین:
زیان معامله ≠ نکول
ممکن است یک فروشنده اختیار معامله زیان زیادی متحمل شود ولی چون تعهد خود را انجام داده، نکول نکرده باشد.
در مقابل، ممکن است عدم تأمین سهام یا وجه لازم باعث شود فرآیند نکول برای او ایجاد شود.
جمعبندی
نکول یکی از بخشهای مهم فرآیند تسویه قراردادهای اختیار معامله در ایران است که بیشتر از همه برای فروشندگان اختیار اهمیت دارد.
در اختیار خرید، تعهد اصلی فروشنده مربوط به تحویل دارایی پایه است و در اختیار فروش، تعهد فروشنده مربوط به تأمین وجه برای خرید دارایی پایه است.
بنابراین هر دو نوع قرارداد میتوانند با نکول فروشنده مواجه شوند:
Short Call → امکان نکول
Short Put → امکان نکول
در صورت نکول، قرارداد مطابق مقررات مربوطه به شکل نقدی تسویه شده و جریمه نکول نیز اعمال میشود.
از آنجا که جزئیات مبلغ جریمه و فرآیند تسویه ممکن است با مقررات و اطلاعیههای اجرایی جدید تغییر کند، برای محاسبات عملی باید آخرین اطلاعیه رسمی بورس و شرکت سپردهگذاری مرکزی مربوط به همان سررسید ملاک قرار گیرد.
نکول قرارداد اختیار، جریمه نکول اختیار معامله، نکول اختیار فروش، نکول اختیار خرید، نکول در بورس ایران، تسویه نکول اختیار معامله
