اگر هنگام ثبت سفارش اختیار با پیغام «سقف تعداد موقعیت‌های باز در سطح بازار تکمیل شده است» روبه‌رو شده‌اید، اختیارهای آن سهم به سقف موقعیت باز رسیده‌اند. بورس تهران از ۶ آبان ۱۴۰۵ روش سنجیدن این سقف را عوض کرده است (اطلاعیه‌ی شماره‌ی ۱۸۱/۱۴۰۵۱۱۴۱). در این مقاله قاعده‌ی جدید را به زبان ساده و با مثال توضیح می‌دهیم.
موقعیت باز و سقف آن
موقعیت باز تعداد قراردادهایی است که باز شده‌اند و هنوز بسته، اعمال یا تسویه نشده‌اند. موقعیت باز در قراردادهای اختیار معامله چیست؟ بورس برای کنترل ریسک بازار، برای موقعیت‌های باز اختیارهای هر سهم سقفی تعیین می‌کند تا ریسک بیش از حد روی یک سهم جمع نشود.
قاعده‌ی قدیم و قاعده‌ی جدید
تا پیش از ۶ آبان ۱۴۰۵، بورس فقط تعداد موقعیت‌های باز را می‌شمرد. از این تاریخ، ریسک موقعیت‌ها شمرده می‌شود. این تغییر در مرحله‌ی اول فقط برای بازار اختیار معامله اجرا می‌شود.
موقعیت هم‌ریسک یعنی چه؟
هر قرارداد به اندازه‌ی ریسکش حساب می‌شود: تعداد موقعیت باز ضرب در دلتای قرارداد. دلتا نشان می‌دهد قیمت اختیار با تغییر قیمت سهم چقدر تغییر می‌کند. دلتا چیست و چرا مهم است؟
- دلتا را بورس با مدل بلک‌شولز، بر اساس نوسان تاریخی سهم و نرخ بدون ریسک حساب می‌کند و هر روز صبح به کارگزاری‌ها اعلام می‌کند.
- اختیار خرید دلتای مثبت دارد و اختیار فروش دلتای منفی.
- اگر قدرمطلق دلتا کمتر از ۰٫۱ باشد، ۰٫۱ در نظر گرفته می‌شود. یعنی حتی قراردادهای خیلی دور از قیمت سهم هم دست‌کم یک‌دهم شمرده می‌شوند.
خالص‌سازی برای هر شخص
موقعیت‌های هم‌ریسک هر شخص، در اختیارهای یک سهم با سررسید یک ماه (زیرگروه هم‌ماه)، با هم جمع و خالص می‌شوند. موقعیتی که ریسک موقعیت دیگر را خنثی کند، از جمع کم می‌شود. بعد قدرمطلق عدد خالص همه‌ی اشخاص جمع می‌شود و عدد بازار به دست می‌آید.
یک مثال ساده:
- علی ۱۰۰ قرارداد اختیار خرید با دلتای ۰٫۶ خریده است: ۱۰۰ × ۰٫۶ = ۶۰+
- او ۱۰۰ قرارداد اختیار فروش با دلتای ۰٫۴− هم خریده است: ۱۰۰ × ۰٫۴− = ۴۰−
- موقعیت هم‌ریسک خالص علی: ۶۰ − ۴۰ = ۲۰
با قاعده‌ی قدیم تعداد قراردادها بدون توجه به پوشش ریسک شمرده می‌شد؛ با قاعده‌ی جدید سهم علی از سقف فقط ۲۰ واحد است. پس کسی که ریسکش را پوشش داده، سقف را خیلی کمتر پر می‌کند. فروشنده‌ی اختیار هم دلتایی با علامت مخالف خریدار دارد؛ مثلاً فروش اختیار خرید دلتای منفی می‌سازد.
اگر سقف پر شود چه اتفاقی می‌افتد؟
بورس در پایان هر روز کاری، موقعیت‌های باز هم‌ریسک بازار را با سقف مقایسه می‌کند. اگر در یک زیرگروه هم‌ماه از سقف گذشته باشد، از ابتدای جلسه‌ی بعد محدودیت شروع می‌شود. در دوره‌ی محدودیت فقط این سفارش‌ها پذیرفته می‌شوند:
- سفارش‌های کاهنده، یعنی بستن موقعیت‌های موجود (خرید یا فروش).
- سفارش‌های فزاینده‌ای که موقعیت هم‌ریسک خالص شما را به صفر نزدیک‌تر کنند. مثلاً کسی که اختیار خرید دارد، می‌تواند اختیار فروش بخرد تا ریسکش کم شود.
سفارش‌های فزاینده‌ای که ریسک خالص شما را بیشتر کنند، پذیرفته نمی‌شوند. این تفاوت مهمی با قاعده‌ی قدیم است که در آن فقط بستن موقعیت مجاز بود.
محدودیت کی برداشته می‌شود؟
وقتی در بررسی پایان روز، موقعیت‌های باز هم‌ریسک بازار به کمتر از ۸۰٪ سقف برگردد، محدودیت از ابتدای جلسه‌ی بعد برداشته می‌شود.
سقف اختیارهای اهرم چقدر است؟
سقف هر زیرگروه را بورس اعلام می‌کند و با مدل جدید، بر حسب موقعیت هم‌ریسک سنجیده می‌شود، نه تعداد قرارداد. عددهایی که پیش از ۶ آبان برای سقف زنجیره‌های اهرم شنیده‌اید، با این مدل قابل مقایسه نیستند.
پرشدگی سقف را کجا ببینیم؟
چون خالص‌سازی برای هر شخص جداگانه انجام می‌شود، عدد دقیق پرشدگی را فقط خود بورس می‌تواند حساب کند. بورس این عدد را هر ۱۵ دقیقه در سایت TSETMC و سامانه‌های معاملات برخط کارگزاری‌ها منتشر می‌کند. پیش از ورود به اختیارهای پرمعامله مثل اهرم، آن را چک کنید.
جمع‌بندی
از ۶ آبان ۱۴۰۵ سقف موقعیت‌های باز اختیار معامله با ریسک موقعیت‌ها سنجیده می‌شود: هر قرارداد ضرب در دلتایش (با کف ۰٫۱)، خالص‌شده برای هر شخص در هر زیرگروه هم‌ماه. اگر جمع بازار در پایان روز از سقف بگذرد، از روز بعد فقط بستن موقعیت یا کم کردن ریسک خالص مجاز است، تا وقتی که به زیر ۸۰٪ سقف برگردد.
