اختیار معامله یا آپشن (Option) قراردادی است که به خریدارش حق می‌دهد، اما او را ملزم نمی‌کند، که مقدار مشخصی از یک سهم را با قیمتی از پیش تعیین‌شده و در تاریخی مشخص بخرد یا بفروشد. خریدار برای این حق مبلغی به فروشنده می‌پردازد که به آن پرمیوم یا قیمت اختیار می‌گویند.
در بورس ایران اختیار معامله روی سهم‌ها و صندوق‌های پرمعامله، مثل اهرم، خودرو، شستا و فملی، معامله می‌شود و هر روز کاری در ساعت معاملات بازار (۹ تا ۱۲:۳۰) قابل خرید و فروش است. در این راهنما مفاهیم اصلی را با مثال‌هایی از همین بازار توضیح می‌دهیم.
اختیار معامله به زبان ساده
فرض کنید سهمی امروز ۳۹۰٬۰۰۰ ریال است و فکر می‌کنید تا یک ماه دیگر گران‌تر می‌شود. به‌جای خرید خود سهم، می‌توانید اختیار خرید آن را بخرید: حقی که اجازه می‌دهد سهم را یک ماه دیگر به قیمت ۳۹۰٬۰۰۰ ریال بخرید، هر قیمتی که آن روز داشته باشد.
- اگر قیمت سهم به ۴۲۰٬۰۰۰ ریال برسد، حق شما ارزش دارد: سهمی را که ۴۲۰٬۰۰۰ می‌ارزد ۳۹۰٬۰۰۰ می‌خرید.
- اگر قیمت سهم پایین بیاید، از حق خود استفاده نمی‌کنید. بیشترین زیان شما همان پرمیومی است که پرداخته‌اید.
همین ویژگی آپشن را از خرید معمولی سهم جدا می‌کند: با پولی کمتر از قیمت سهم در سود و زیانش شریک می‌شوید و زیان خریدار محدود به پرمیوم است.
اجزای هر قرارداد اختیار معامله
- دارایی پایه (سهم پایه): سهمی که قرارداد روی آن نوشته شده است، مثلاً فزر یا اهرم.
- نوع قرارداد: اختیار خرید (کال) یا اختیار فروش (پوت).
- قیمت اعمال: قیمتی که سهم در سررسید با آن خریده یا فروخته می‌شود. قیمت اعمال در اختیار معامله چیست؟
- تاریخ سررسید: روزی که قرارداد تمام می‌شود و اعمال یا تسویه می‌شود. روز سررسید در اختیار معامله
- اندازه قرارداد: تعداد سهمی که هر قرارداد پوشش می‌دهد؛ در بیشتر اختیارهای بورس ایران ۱٬۰۰۰ سهم. اندازه قرارداد اختیار معامله
- پرمیوم: قیمت خود قرارداد که در تابلو به ازای هر سهم و به ریال نمایش داده می‌شود.
اختیار خرید و اختیار فروش
اختیار خرید (Call)
خریدار اختیار خرید حق دارد در سررسید سهم را به قیمت اعمال بخرد. این قرارداد وقتی سودده است که قیمت سهم از قیمت اعمال به‌اضافه‌ی پرمیوم پرداختی بالاتر برود. معامله‌گری که به رشد سهم امیدوار است اختیار خرید می‌خرد. کسی که سهم دارد و انتظار رشد زیادی ندارد، می‌تواند اختیار خرید بفروشد و پرمیوم بگیرد؛ این همان استراتژی کاورد کال است.
اختیار فروش (Put)
خریدار اختیار فروش حق دارد در سررسید سهم را به قیمت اعمال بفروشد. وقتی قیمت سهم پایین بیاید، ارزش این حق بالا می‌رود. سهام‌داری که می‌خواهد سهمش را در برابر ریزش بیمه کند، اختیار فروش می‌خرد؛ این استراتژی را بیمه سهام می‌گویند.
تفاوت این دو را با مثال‌های بیشتر در مقاله‌ی تفاوت اختیار خرید و اختیار فروش بخوانید.
خریدار و فروشنده: حق در برابر تعهد
در هر قرارداد دو طرف وجود دارد و جایگاهشان یکسان نیست:
- خریدار (دارنده‌ی موقعیت خرید) پرمیوم می‌پردازد و حق دارد. بیشترین زیانش همان پرمیوم است.
- فروشنده (دارنده‌ی موقعیت فروش) پرمیوم می‌گیرد و تعهد دارد. اگر خریدار قرارداد را اعمال کند، فروشنده باید سهم را تحویل بدهد (در اختیار خرید) یا بخرد (در اختیار فروش). برای همین بورس از فروشنده وجه تضمین می‌گیرد.
فروش اختیار بدون داشتن سهم پایه را خالی فروشی اختیار می‌گویند. سود این کار محدود به پرمیوم است، ولی زیانش می‌تواند خیلی بزرگ‌تر باشد.
نماد اختیار معامله را چطور بخوانیم؟
در بورس ایران نماد اختیار خرید با حرف «ض» و نماد اختیار فروش با حرف «ط» شروع می‌شود. بعد از آن خلاصه‌ی نام سهم پایه و یک شماره می‌آید. مثلاً:
- ضهرم… یعنی اختیار خرید روی صندوق اهرم.
- طخود… یعنی اختیار فروش روی خودرو.
نام کامل هر قرارداد همه‌ی مشخصاتش را دارد، مثلاً «اختیارخ فزر-۳۹۰۰۰۰-۱۴۰۵/۰۷/۲۶» یعنی اختیار خرید سهم فزر با قیمت اعمال ۳۹۰٬۰۰۰ ریال و سررسید ۲۶ مهر ۱۴۰۵. همه‌ی قراردادهای یک سهم با یک تاریخ سررسید، کنار هم یک زنجیره را می‌سازند. زنجیره آپشن چیست؟
قیمت اختیار از چه ساخته می‌شود؟
قیمت هر اختیار از دو بخش تشکیل می‌شود:
- ارزش ذاتی: سودی که اگر قرارداد همین امروز اعمال می‌شد به دست می‌آمد. برای اختیار خرید برابر است با قیمت سهم منهای قیمت اعمال (اگر مثبت باشد).
- ارزش زمانی: بقیه‌ی قیمت؛ مبلغی که بازار بابت فرصت باقی‌مانده تا سررسید و نوسان سهم می‌پردازد. این بخش با نزدیک شدن به سررسید کم می‌شود تا در روز سررسید به صفر برسد.
جزئیات و فرمول‌ها را در نحوه محاسبه ارزش زمانی و ذاتی ببینید. برای اینکه بدانید قیمت یک اختیار نسبت به ارزش نظری‌اش گران است یا ارزان، از مدل بلک‌شولز استفاده می‌شود؛ ماشین حساب بلک‌شولز آپشناس این عدد و «حباب» قرارداد را برای شما حساب می‌کند. مدل بلک شولز به زبان ساده
یک مثال کامل از خرید اختیار
فرض کنید سهم فزر ۳۸۹٬۸۰۰ ریال است و اختیار خرید آن با قیمت اعمال ۳۹۰٬۰۰۰ ریال و یک ماه تا سررسید، ۹٬۰۰۰ ریال معامله می‌شود. اندازه‌ی قرارداد ۱٬۰۰۰ سهم است.
- هزینه‌ی خرید یک قرارداد: ۹٬۰۰۰ × ۱٬۰۰۰ = ۹ میلیون ریال.
- نقطه‌ی سر به سر: ۳۹۰٬۰۰۰ + ۹٬۰۰۰ = ۳۹۹٬۰۰۰ ریال. اگر سهم در سررسید بالای این قیمت باشد، سود کرده‌اید. نقطه سر به سر در اختیار معامله
- اگر سهم در سررسید ۴۲۰٬۰۰۰ ریال باشد: ارزش قرارداد (۴۲۰٬۰۰۰ − ۳۹۰٬۰۰۰) × ۱٬۰۰۰ = ۳۰ میلیون ریال است و سود خالص (پیش از کارمزد) ۲۱ میلیون ریال.
- اگر سهم در سررسید زیر ۳۹۰٬۰۰۰ ریال باشد: قرارداد بی‌ارزش می‌شود و ۹ میلیون ریال پرمیوم از دست می‌رود.
لازم نیست تا سررسید صبر کنید: هر زمان می‌توانید قرارداد را در بازار بفروشید و موقعیت را ببندید. محاسبه‌ی سود و زیان با کارمزد در محاسبه سود و زیان اختیار معامله آمده است.
اعمال و تسویه در سررسید
اختیارهای سهام در بورس ایران اروپایی هستند، یعنی فقط در سررسید اعمال می‌شوند. تفاوت اختیار اروپایی و آمریکایی در روز سررسید، قراردادهایی که در سود هستند اعمال می‌شوند و تسویه‌ی آن‌ها به یکی از دو روش فیزیکی (تحویل خود سهم) یا نقدی (پرداخت مابه‌التفاوت) انجام می‌شود. تفاوت تسویه فیزیکی و نقدی اعمال اختیار معامله چیست؟
فروشنده‌ای که در سررسید به تعهدش عمل نکند، دچار نکول می‌شود و جریمه می‌پردازد. نکول در قرارداد اختیار معامله
چند قاعده‌ی مهم بازار اختیار ایران
- سقف موقعیت‌های باز: بورس برای اختیارهای هر سهم در هر ماه سررسید سقفی تعیین می‌کند که از ۶ آبان ۱۴۰۵ بر اساس ریسک موقعیت‌ها (تعداد × دلتا) سنجیده می‌شود. اگر پر شود، از روز بعد فقط سفارش‌هایی پذیرفته می‌شوند که موقعیت را ببندند یا ریسک خالص شما را کم کنند. سقف موقعیت‌های باز اهرم چندتاست؟
- تعدیل قرارداد: بعد از افزایش سرمایه یا پرداخت سود نقدی، قیمت اعمال و اندازه‌ی قرارداد تغییر می‌کند. تأثیر افزایش سرمایه و سود نقدی
- وجه تضمین: فقط فروشنده‌ی اختیار وجه تضمین می‌گذارد و باید در طول قرارداد آن را در حد لازم نگه دارد. وجه تضمین اولیه و لازم
چطور معامله‌ی اختیار را شروع کنیم؟
- کد بورسی و دسترسی معاملات اختیار: با همان کد بورسی که سهام معامله می‌کنید، از کارگزاری خود بخواهید دسترسی معاملات اختیار را فعال کند. بیشتر کارگزاری‌ها این کار را در پنل آنلاین و با تأیید بیانیه‌ی ریسک انجام می‌دهند.
- مفاهیم را یاد بگیرید: قیمت اعمال، سررسید، ارزش زمانی، نقطه‌ی سر به سر و ضرایب یونانی را بشناسید. اصطلاحات رایج بازار اختیار
- با خرید ساده و مبلغ کم شروع کنید: خرید اختیار خرید یا فروش، زیانش محدود به پرمیوم است. استراتژی‌های ترکیبی را بعداً امتحان کنید. ۱۰ استراتژی برتر اختیار معامله
- از ابزار استفاده کنید: در دیده‌بان آپشناس قیمت لحظه‌ای، حباب، نوسان ضمنی و موقعیت باز همه‌ی قراردادها را کنار هم می‌بینید و با استراتژی‌ساز سود و زیان هر ترکیب را پیش از معامله رسم می‌کنید.
مزایا و ریسک‌ها
مزایا: زیان محدود برای خریدار، امکان سود با سرمایه‌ی کمتر (اهرم)، بیمه کردن سهام در برابر ریزش، و درآمد از سهامی که نگه داشته‌اید.
ریسک‌ها: ارزش زمانی هر روز کم می‌شود و اگر سهم در زمان کافی حرکت نکند، کل پرمیوم از دست می‌رود. فروشنده‌ی اختیار ممکن است زیانی خیلی بزرگ‌تر از پرمیوم دریافتی ببیند. نقدشوندگی همه‌ی قراردادها یکسان نیست و فاصله‌ی قیمت خرید و فروش در قراردادهای کم‌معامله زیاد است. مدیریت ریسک در معاملات آپشن
جمع‌بندی
اختیار معامله حقی برای خرید یا فروش سهم با قیمت و تاریخ مشخص است. خریدار پرمیوم می‌پردازد و زیانش محدود است؛ فروشنده پرمیوم می‌گیرد و تعهد دارد. در بورس ایران نماد اختیار خرید با «ض» و اختیار فروش با «ط» شروع می‌شود، اختیارها اروپایی هستند و موقعیت‌های باز هر سهم سقف دارند. برای شروع، یک قرارداد پرمعامله را در دیده‌بان پیدا کنید، نقطه‌ی سر به سر و حباب آن را ببینید و با مبلغ کم تمرین کنید.
